వెలిగొండ ప్రాజెక్టు క్రెడిట్ ఎవరిది? దశాబ్దాల చరిత్ర ఏం చెబుతోంది?

పూల సుబ్బయ్య వెలిగొండ ప్రాజెక్టు (Poola Subbaiah Veligonda Project) ఇప్పుడు కేవలం సాగునీటి ప్రాజెక్టుగా (Irrigation Project) మాత్రమే మిగలలేదు. రాష్ట్రంలో దశాబ్దాల రాజకీయ చరిత్రకు(Political History), అభివృద్ధి వాదనలకు(Development Arguments), ప్రభుత్వాల పనితీరుకు (Government Performance) ఒక కొలమానంగా మారింది. నేడు ప్రాజెక్టు ఫేజ్-1 చివరి దశకు చేరుకోవడంతో మరోసారి రాజకీయ క్రెడిట్ పోరు మొదలైంది. ఒకవైపు ఈ ప్రాజెక్టుకు తామే పునాది వేశామని చెప్పుకునే టీడీపీ(TDP) రాజకీయ వాదన వినిపిస్తుంటే, మరోవైపు అసలు నిర్మాణం ఎవరి హయాంలో జరిగింది, ప్రాజెక్టుకు జీవం ఎవరు పోశారు, సొరంగాల బ్రేక్‌థ్రూ ఎవరి పాలనలో సాధ్యమైంది అనే ప్రశ్నలు ప్రతిపక్ష వైఎస్సార్ కాంగ్రెస్ పార్టీ(YSRCP) ద్వారా ముందుకు వస్తున్నాయి.

వెలిగొండ ప్రాజెక్టు (Veligonda Project) ప్రాధాన్యాన్ని అర్థం చేసుకోకుండా దాని రాజకీయ చరిత్రను అర్థం చేసుకోవడం సాధ్యం కాదు. శ్రీశైలం జలాశయం (Srisailam Reservoir) నుంచి కృష్ణా నది వరద జలాలను తరలించి ప్రకాశం, నెల్లూరు, కడప జిల్లాల్లోని కరువు ప్రాంతాలకు నీరు అందించాలన్న లక్ష్యంతో ఈ ప్రాజెక్టు రూపుదిద్దుకుంది. సుమారు 15.25 లక్షల మంది ప్రజలకు తాగునీరు, 4.47 లక్షల ఎకరాలకు సాగునీరు అందించాలన్నది దీని ప్రధాన లక్ష్యం. ముఖ్యంగా పశ్చిమ ప్రకాశం ప్రాంతం దశాబ్దాలుగా ఎదుర్కొంటున్న కరువు, ఫ్లోరైడ్ సమస్యలకు (Fluoride Problem) ఇది శాశ్వత పరిష్కారంగా భావించబడింది. వ్యవసాయంతో పాటు భవిష్యత్తులో దొనకొండ పారిశ్రామిక ప్రాంత అభివృద్ధికి కూడా ఈ ప్రాజెక్టు కీలకమని చెబుతున్నారు. అందుకే వెలిగొండ కేవలం ఒక ప్రాజెక్టు కాదు. మూడు జిల్లాల ప్రజల ఆర్థిక, సామాజిక భవిష్యత్తుతో ముడిపడిన ఒక జీవనాడి.

ఈ ప్రాజెక్టు చరిత్రను పరిశీలిస్తే, 1991 ప్రాంతంలో సాధ్యాసాధ్యాల పరిశీలన ప్రారంభమైనట్లు తెలుస్తోంది. 1994లో తొలి డీపీఆర్ (DPR) రూపొందించబడింది. అప్పటి రూపకల్పనలో ఒకే సొరంగం ద్వారా నీటిని తరలించాలన్న ప్రతిపాదన ఉండేది. ఈ ప్రాథమిక ప్రణాళిక ఆధారంగానే 1996 మార్చి 5న అప్పటి ముఖ్యమంత్రి చంద్రబాబు నాయుడు(Chandrababu Naidu), పార్లమెంట్ ఎన్నికలు సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో వివిధ ప్రాజెక్టులకు హడావుడిగా శంకుస్థాపనలు చేస్తూ, గొట్టిపడియ వద్ద వెలిగొండ ప్రాజెక్టుకు కూడా శంకుస్థాపన చేశారు. ఈ చారిత్రక వాస్తవాన్ని ఎవరూ తిరస్కరించాల్సిన అవసరం లేదు. కానీ ఇక్కడే వెలిగొండ అసలు చరిత్రకు సంబంధించిన వివరాలను తెలుసుకోవాల్సిన అవసరం ఏర్పడింది.

ఒక ప్రాజెక్టుకు శంకుస్థాపన చేయడం, దాన్ని వాస్తవంగా నిర్మించడం రెండూ ఒకటేనా? పునాది రాయి వేసిన తర్వాత యంత్రాలు రంగంలోకి దిగాయా? నిధులు విడుదలయ్యాయా? సొరంగాల తవ్వకం ప్రారంభమైందా? కాలువలు నిర్మించబడ్డాయా? ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానం చెప్పకుండా కేవలం శిలాఫలకాన్ని చూపించి మొత్తం ప్రాజెక్టు ఘనతను ప్రకటించుకోవడం చరిత్రను సగం మాత్రమే చెప్పడమే అవుతుంది. టీడీపీ అదే చేస్తోందన్న విమర్శలు వినిపిస్తున్నాయి.

వెలిగొండ విషయంలో 1996లో శంకుస్థాపన జరిగిన తర్వాత వాస్తవ నిర్మాణ పనులు (Construction Works) అనేక సంవత్సరాల పాటు ముందుకు సాగలేదు. ప్రాజెక్టుకు అవసరమైన క్లియరెన్సులు సాధించలేదు. బడ్జెట్ కేటాయింపులు లేవు. ఆ కాలంలో జరిగిన వ్యయం కూడా ప్రాజెక్టు శంకుస్థాపనకు అయిన రూ.10 లక్షల ఖర్చే తప్ప, నిర్మాణ పురోగతికి ఒక్క పైసా కూడా ఖర్చు చేయలేదని తెలుస్తోంది.

ఇక్కడే శిలాఫలక రాజకీయాలకు, అభివృద్ధి రాజకీయాలకు మధ్య ఉన్న అసలు తేడా బయటపడుతుంది. ఒక నాయకుడు ప్రాజెక్టుకు రాయి వేయవచ్చు. అది రాజకీయ నిర్ణయం కావచ్చు. కానీ ఆ రాయి నుంచి నీరు ప్రవహించే వరకు జరిగే ప్రతి దశకు వేర్వేరు నిర్ణయాలు, నిధులు, సాంకేతిక మార్పులు, నిర్మాణ పనులు అవసరం. శంకుస్థాపన అనేది ప్రారంభానికి సంకేతం మాత్రమే. ప్రాజెక్టు నిర్మాణానికి అది ప్రత్యామ్నాయం కాదు. వెలిగొండ ప్రాజెక్టు విషయంలో ఈ తేడాను గుర్తించకుండా క్రెడిట్ గురించి మాట్లాడటం అంటే, విత్తనం వేసిన వ్యక్తి పంట పండించిన రైతు చేసిన కష్టాన్ని కూడా తనదిగా చెప్పుకోవడమే అవుతుంది.

2004లో డాక్టర్ వైఎస్ రాజశేఖర రెడ్డి (Dr. Y.S. Rajasekhara Reddy) ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించిన తర్వాత వెలిగొండ ప్రాజెక్టు ప్రయాణంలో కీలక మలుపు వచ్చింది. జలయజ్ఞం కార్యక్రమంలో (Jalayagnam Programme) భాగంగా అనేక సాగునీటి ప్రాజెక్టులకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వడంతో పాటు వెలిగొండను కూడా క్రియాశీల నిర్మాణ దశలోకి తీసుకువచ్చారు. 2004 జూలై 9న జీవో 120 ద్వారా ప్రాజెక్టుకు పరిపాలనా అనుమతి లభించింది. అనంతరం నూతనంగా శంకుస్థాపన చేసి, 2005 ఆగస్టులో వాస్తవ నిర్మాణ పనులు ప్రారంభించారు. ఇక్కడ రాజకీయంగా గుర్తించాల్సిన అత్యంత ముఖ్యమైన అంశం ఏమిటంటే, 1996లో జరిగిన శంకుస్థాపనకు, 2005లో ప్రారంభమైన నిర్మాణానికి మధ్య దాదాపు తొమ్మిదేళ్ల వ్యత్యాసం ఉంది. ఈ తొమ్మిదేళ్ల కాలంలో ప్రాజెక్టు పూర్తిగా నిర్లక్ష్యానికి గురైంది.

ఈ తొమ్మిదేళ్ల వ్యత్యాసమే వెలిగొండ రాజకీయ చరిత్రలో చంద్రబాబు ప్రభుత్వ వైఫల్యాన్ని ఎత్తిచూపుతుందన్న విమర్శలు ఉన్నాయి. ఒకవేళ శంకుస్థాపన చేసిన వెంటనే ప్రాజెక్టు నిర్మాణం ప్రారంభమై ఉంటే, అప్పటి ప్రభుత్వానికి, ముఖ్యంగా చంద్రబాబుకు కూడా నిర్మాణ క్రెడిట్ స్పష్టంగా దక్కేది. కానీ శంకుస్థాపన తర్వాత నిర్మాణం ముందుకు సాగక, తదుపరి వైఎస్సార్ ప్రభుత్వం (YSR Government) పరిపాలనా అనుమతులు ఇచ్చి, నిధులు సమకూర్చి, పనులను ప్రారంభించిన పరిస్థితిలో క్రెడిట్‌ను జరిగిన పనుల పరిమాణాన్ని బట్టి అంచనా వేయాల్సిందేనని నీటిరంగ నిపుణుల నుంచి వినిపిస్తున్న అభిప్రాయం.

వెలిగొండ ప్రాజెక్టు నిర్మాణంలో వైఎస్సార్ ప్రభుత్వ పాత్ర కేవలం నిధులు కేటాయించడానికే పరిమితం కాలేదు. ప్రాజెక్టు సాంకేతిక రూపకల్పనలో కూడా కీలక నిర్ణయాలు తీసుకున్నారు. శ్రీశైలం జలాశయం ద్వారా నీటిని వెలిగొండ ప్రాంతానికి తరలించాలంటే అవసరమైన నీటి మట్టం కీలక అంశమని గుర్తించారు. ఈ నేపథ్యంలో మినిమమ్ డ్రాడౌన్ లెవల్‌కు సంబంధించిన నిర్ణయాలు ప్రాజెక్టు సాధ్యాసాధ్యాలపై ప్రత్యక్ష ప్రభావం చూపాయి. నీటి మట్టాన్ని 834 అడుగుల నుంచి 854 అడుగులకు పెంచడం ప్రాజెక్టుకు సాంకేతికంగా కీలక మలుపుగా నిలిచింది. నీటిని కేవలం కాగితాలపై కాకుండా, వాస్తవంగా సొరంగాల ద్వారా తరలించగల ప్రాజెక్టుగా మార్చడంలో ఈ నిర్ణయం ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. అదే సమయంలో, వెలిగొండ ప్రాజెక్టు రూపకల్పనను ఒకే సొరంగం నుంచి జంట సొరంగాల వ్యవస్థగా మార్చడం కూడా ప్రాజెక్టు నిర్మాణంలో కీలక పరిణామం. భారీ టన్నెల్ బోరింగ్ యంత్రాలను విదేశాల నుంచి తెప్పించి వినియోగిస్తూ, కొండలను చీల్చుకుంటూ సొరంగాల తవ్వకం ప్రారంభమైంది.

2004 నుంచి 2014 మధ్య జరిగిన సొరంగాల పనులు ఈ వాదనకు గణాంకాల రూపంలో బలాన్ని ఇస్తున్నాయి. టన్నెల్-1లో 11.586 కిలోమీటర్లు, టన్నెల్-2లో 8.747 కిలోమీటర్ల తవ్వకం జరిగినట్లు అధికారిక గణాంకాలు చెబుతున్నాయి. రెండు సొరంగాల్లో కలిపి 20.333 కిలోమీటర్ల తవ్వకం 2014కి ముందే జరిగింది. మొత్తం సొరంగాల నిర్మాణంలో ఇది సుమారు 54.1 శాతం. అంటే ప్రాజెక్టు సొరంగాల పనుల్లో సగానికి పైగా నిర్మాణం ఈ దశలోనే పూర్తయింది. 2014లో రాష్ట్రంలో ప్రభుత్వం మారింది. చంద్రబాబు నాయుడు నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వం మరోసారి అధికారంలోకి వచ్చింది. వెలిగొండ ప్రాజెక్టు పనులు కొనసాగాయి. కానీ అదే సమయంలో ఎంత పని జరిగిందన్నది కూడా అంతే ముఖ్యం.

అధికారిక గణాంకాల ప్రకారం, 2014 నుంచి 2019 మధ్య టన్నెల్-1లో 4.331 కిలోమీటర్లు, టన్నెల్-2లో 2.355 కిలోమీటర్ల తవ్వకం మాత్రమే జరిగింది. మొత్తం 6.686 కిలోమీటర్లు. ఇది మొత్తం సొరంగాల పనుల్లో సుమారు 17.8 శాతం మాత్రమే. అదే కాకుండా, గతంలో రెండో టన్నెల్ నిర్మాణ పనులు చేస్తున్న కాంట్రాక్టర్‌ను తొలగించి, అంచనాలను విపరీతంగా పెంచి, అప్పటి టీడీపీ ఎంపీ సీఎం రమేష్‌కు చెందిన రిత్విక్ సంస్థకు పనులు అప్పగించారనే ఆరోపణలు ఉన్నాయి. పైగా ధరల సర్దుబాటు పేరుతో జీవో జారీ చేసి కాంట్రాక్టర్లకు రూ.650 కోట్లకు పైగా కట్టబెట్టారన్న ఆరోపణలు కూడా ఉన్నాయి.

అంటే ఐదేళ్ల కాలంలో 17.8 శాతం మాత్రమే జరిగిన పనికి చంద్రబాబు హయాంలో జరిగిన పనిగా 17.8 శాతం క్రెడిట్ ఇవ్వవచ్చు. చేసిన పనిని గౌరవించవచ్చు. కానీ మిగిలిన 82.2 శాతం నిర్మాణ చరిత్రను విస్మరించి, మొత్తం వెలిగొండ ప్రాజెక్టుకు చంద్రబాబే ఏకైక యజమానిగా ప్రకటించుకోవడం చరిత్రను రాజకీయ అవసరాలకు అనుగుణంగా మార్చే ప్రయత్నంగానే కనిపిస్తుంది.

2019లో వైఎస్ జగన్ మోహన్ రెడ్డి ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత వెలిగొండ ప్రాజెక్టు మరో కీలక దశలోకి ప్రవేశించింది. 2019 నుంచి 2024 మధ్య టన్నెల్-1లో 2.883 కిలోమీటర్లు, టన్నెల్-2లో 7.685 కిలోమీటర్ల తవ్వకం జరిగింది. మొత్తం 10.568 కిలోమీటర్లు. ఇది మొత్తం పనుల్లో సుమారు 28.1 శాతం. అయితే ఈ 28.1 శాతాన్ని కేవలం సంఖ్యగా మాత్రమే చూడలేం. ఎందుకంటే ప్రాజెక్టులో అత్యంత క్లిష్టమైన మిగిలిన సొరంగ భాగాన్ని పూర్తి చేయడం ఈ దశలోనే జరిగింది. వైఎస్ జగన్ మోహన్ రెడ్డి ప్రభుత్వం అధికారంలో ఉండగానే, 2024 మార్చి 6న జంట సొరంగాల బ్రేక్‌థ్రూ జరగడం వెలిగొండ చరిత్రలో కీలక మైలురాయిగా నిలిచింది. సంవత్సరాల తరబడి కొనసాగిన సొరంగాల నిర్మాణ ప్రయాణంలో ఇది అత్యంత ప్రతీకాత్మక ఘట్టం.

ఒకవైపు ప్రాజెక్టు రూపకల్పన, మరోవైపు వాస్తవ నిర్మాణం, ఆ తర్వాత అత్యంత క్లిష్టమైన చివరి దశను అధిగమించడం — ఈ మొత్తం ప్రయాణాన్ని ఒకే శిలాఫలకంతో కొలవడం సాధ్యం కాదు. ఇక్కడ 2004 నుంచి 2014 మధ్య 54.1 శాతం సొరంగాల పని పూర్తయింది. 2014 నుంచి 2019 మధ్య 17.8 శాతం పని జరిగింది. 2019 నుంచి 2024 మధ్య 28.1 శాతం పని పూర్తయింది. వైఎస్సార్ హయాంలో జరిగిన 54.1 శాతం, జగన్ హయాంలో జరిగిన 28.1 శాతం కలిపితే మొత్తంగా 82.2 శాతం.

ఈ 82.2 శాతం వెలిగొండ ప్రాజెక్టు రాజకీయ చరిత్రలో అత్యంత కీలకమైన గణాంకం. ఒకవైపు పార్లమెంట్ ఎన్నికల్లో లబ్ధి పొందాలనే ఆలోచనతో 1996లో శంకుస్థాపన జరిగిందన్న వాదన ఉంటే, మరోవైపు ప్రాజెక్టు సొరంగాల నిర్మాణంలో 82.2 శాతం పని వైఎస్సార్, జగన్ ప్రభుత్వాల కాలంలో జరిగిందన్న గణాంకం ఉంది. ఈ రెండింటిలో ఏది ప్రాజెక్టు అసలు నిర్మాణ చరిత్రను ఎక్కువగా ప్రతిబింబిస్తుందన్న ప్రశ్నకు ప్రజలే సమాధానం చెప్పాలి.

ప్రస్తుత కూటమి ప్రభుత్వం మిగిలిన ఫీడర్ కాలువలు, లైనింగ్, బెంచింగ్, పునరావాసం వంటి పనులను పూర్తి చేసి ప్రాజెక్టును పూర్తిస్థాయిలో అందుబాటులోకి తీసుకురావడానికి ప్రయత్నిస్తున్నట్లు చెబుతోంది. కానీ ఇక్కడ రాజకీయ నిజాయితీకి ఒక హద్దు ఉండాలి. చివరి పనులు పూర్తి చేశామన్న పేరుతో గత రెండు దశాబ్దాల నిర్మాణ చరిత్రను కూడా తమ ఖాతాలో వేసుకోవడం సమంజసం కాదు. ప్రారంభోత్సవం చేయడం వల్ల ప్రాజెక్టు మొత్తం నిర్మాణానికి యజమాని అయిపోలేరు. ఒక భవనానికి చివరి రంగులు వేసిన వ్యక్తి, ఆ భవనం పునాదులు వేసిన వారందరి కృషిని తనదిగా చెప్పుకోలేడు. అదే విధంగా, రిబ్బన్ కట్ చేసిన నాయకుడు దశాబ్దాలుగా సొరంగాల్లో జరిగిన ప్రతి మీటరు నిర్మాణాన్ని తన ఘనతగా ప్రకటించుకోలేడు.

వెలిగొండ ప్రాజెక్టు అసలు కథలో 2004 తర్వాత ప్రాజెక్టుకు పరిపాలనా అనుమతులు ఇచ్చి, వాస్తవ నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించి, సొరంగాల పనుల్లో సగానికి పైగా పురోగతి సాధించిన ఘనత వైఎస్ రాజశేఖర రెడ్డి హయాంలో జరిగిందని అధికారిక గణాంకాలు సూచిస్తున్నాయి. అదే విధంగా అత్యంత క్లిష్టమైన చివరి దశలో 28.1 శాతం సొరంగాల తవ్వకాన్ని పూర్తి చేసి, జంట సొరంగాల బ్రేక్‌థ్రూ సాధించిన ఘనత జగన్ ప్రభుత్వ హయాంలో నమోదైంది.

అందువల్ల వెలిగొండ ప్రాజెక్టుపై క్రెడిట్‌ను ఒకే శిలాఫలకానికి పరిమితం చేయడం చారిత్రక తప్పిదం అవుతుంది. అలాగే చంద్రబాబు హయాంలో జరిగిన 17.8 శాతం పనిని పూర్తిగా విస్మరించడం కూడా సరైంది కాదు. నిజమైన రాజకీయ విశ్లేషణ అంటే చేసిన పనిని ఎంతైతే అంతగా గుర్తించడం. కానీ రాజకీయాల్లో తరచూ జరిగేది దీనికి విరుద్ధం. వెలిగొండ విషయంలో కూడా ఇప్పుడు జరుగుతున్న చర్చలో ఇదే రాజకీయ ధోరణి కనిపిస్తోంది. వాస్తవానికి ఒక ప్రాజెక్టు పూర్తి కావడం ప్రజలకు ముఖ్యమైన విషయం. ప్రకాశం ప్రాంత ప్రజలకు తాగునీరు అందిందా? కరువు ప్రాంతాల్లో సాగు విస్తరించిందా? ఫ్లోరైడ్ సమస్య తగ్గిందా? ఇవే వెలిగొండ విజయానికి అసలు ప్రమాణాలు కావాలి.

అయితే ప్రాజెక్టు ప్రారంభోత్సవం సందర్భంగా రాజకీయ ప్రచారం జరిగే సందర్భంలో చరిత్రను కూడా గుర్తు చేయాల్సిన బాధ్యత ఉంది. ఎందుకంటే రేపటి తరాలకు వెలిగొండ ప్రాజెక్టు గురించి చెప్పేటప్పుడు కేవలం ఎవరు రిబ్బన్ కట్ చేశారన్నది మాత్రమే కాదు, ఎవరు ప్రాజెక్టుకు ప్రాణం పోశారు, ఎవరి హయాంలో ఎంత నిర్మాణం జరిగింది, ఎవరు సాంకేతిక సవాళ్లను అధిగమించారు అన్నది కూడా చెప్పాలి. శిలాఫలకంపై పేరు చెక్కించుకోవడం ఒక రాజకీయ గుర్తింపు కావచ్చు. కానీ కొండల లోపల తవ్విన సొరంగాల కిలోమీటర్లు ఒక నిర్మాణ సాక్ష్యం. రాజకీయ ప్రకటనలు కాలంతో మారవచ్చు. పోస్టర్లు మారవచ్చు. ప్రభుత్వాలు మారవచ్చు. కానీ 20.333 కిలోమీటర్లు, 6.686 కిలోమీటర్లు, 10.568 కిలోమీటర్లుగా నమోదైన టన్నల్స్ నిర్మాణ పురోగతిని మార్చడం ఎవరి వల్లా కాదు. రాయి వేసి వదిలేసినవారికన్నా, కొండను చీల్చి నీటి మార్గాన్ని నిర్మించినవారిని చరిత్ర మరింత స్పష్టంగా గుర్తుంచుకుంటుందనేది కాదనలేని సత్యం.