హంద్రీ–నీవా కాలువ పనుల్లో డొల్లతనం?

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో (Andhra Pradesh) అత్యంత ప్రాధాన్యత గల సాగునీటి ప్రాజెక్టుల్లో (Irrigation Projects) ఒకటైన హంద్రీ–నీవా ప్రాజెక్ట్‌పై (Handri–Neeva Project) తాజాగా తీవ్రమైన విమర్శలు, ఆరోపణలు వెలువడుతున్నాయి. వేల కోట్ల ప్రజాధనంతో చేపట్టిన లైనింగ్ మరియు వెడల్పు పనులు నిజంగా ఎంత మేర ప్రయోజనం చేకూర్చాయి? లేక ప్రజల కష్టార్జిత ధనం వృథా అయిందా? అన్న ప్రశ్నలు ఇప్పుడు ప్రధాన చర్చనీయాంశంగా మారాయి.

ఈ ప్రాజెక్ట్‌లో భాగంగా సుమారు 554 కి.మీ మేర ప్రధాన కాలువలు, బ్రాంచ్ కాలువలు మరియు డిస్ట్రిబ్యూటరీలపై లైనింగ్ పనులు చేపట్టారు. కర్నూలు (Kurnool), అనంతపురం (Anantapuram), శ్రీ సత్యసాయి (Sri Sathya Sai), అన్నమయ్య, కడప, చిత్తూరు జిల్లాల్లో విస్తృతంగా ఈ పనులు నిర్వహించబడ్డాయి. ముఖ్యంగా రెండో దశలో ప్రధాన కాలువతో పాటు పుంగనూరు, కుప్పం బ్రాంచ్ కాలువలపై భారీగా కాంట్రాక్టులు కేటాయించబడ్డాయి.

ఈ పనులను ఆర్వీఆర్ ప్రాజెక్ట్స్ (RVR Projects), బీఎస్సార్ ఇన్ఫ్రా, ఎస్సార్ కన్స్ట్రక్షన్స్, ఎన్సీసీ, రిత్విక్ ప్రాజెక్ట్స్, మేఘా సంస్థ, వీపీఆర్–డీఎస్సార్ వంటి కంపెనీలకు అప్పగించారు. ఈ కాంట్రాక్టుల కేటాయింపులో రాజకీయ అనుబంధం ఉన్న సంస్థలకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చారనే ఆరోపణలు వినిపిస్తున్నాయి. టెండర్ ప్రక్రియలో పారదర్శకత లోపించిందని కూడా విమర్శలు వెల్లువెత్తుతున్నాయి.

పనుల నాణ్యత విషయంలో మరింత తీవ్ర ఆరోపణలు వెలుగుచూస్తున్నాయి. అన్నమయ్య జిల్లా పెద్దతిప్పసముద్రం మండలంలో పుంగనూరు బ్రాంచ్ కాలువ లైనింగ్ నీటి ఒత్తిడిని తట్టుకోలేక కూలిపోయింది. శ్రీసత్యసాయి జిల్లా పుట్టపర్తి సమీపంలోని కమ్మవారిపల్లిలో వేసిన లైనింగ్ కూడా కరిగిపోయి జారిపోవడం ఆందోళన కలిగించింది. కాలువల సైడ్ స్లోప్స్ సరిగా బలపరచకపోవడం వల్ల అనేక చోట్ల కాంక్రీట్ ఊడిపోవడం, పగుళ్లు ఏర్పడడం, నీటి లీకేజీలు చోటుచేసుకోవడం వంటి సమస్యలు బయటపడ్డాయి.

కర్నూలు, అనంతపురం జిల్లాల్లో కాలువ గట్లు కోతకు గురై బలహీనంగా మారడం వల్ల నీటి ప్రవాహం సక్రమంగా సాగకపోవడం గమనార్హం. ప్రభుత్వ ప్రకటనల ప్రకారం కాలువ సామర్థ్యాన్ని 3,850 క్యూసెక్కులకు పెంచినట్లు చెప్పినప్పటికీ, వాస్తవంగా సగటున 2,427 క్యూసెక్కుల నీరు మాత్రమే తరలించగలిగిందని నివేదికలు సూచిస్తున్నాయి.

దీంతో వారు చెప్పిన ప్రకారం రాయలసీమకు అందాల్సిన 82.50 టీఎంసీల నీటికి బదులుగా కేవలం 52 టీఎంసీలు మాత్రమే చేరినట్లు ఆరోపణలు ఉన్నాయి. అంటే దాదాపు 30 టీఎంసీల సాగునీటిని రైతులు కోల్పోయినట్లుగా భావిస్తున్నారు. దీనివల్ల పంటలు ఎండిపోవడం, సాగు దెబ్బతినడం వంటి సమస్యలు ఎదురయ్యాయి.

అంతేకాకుండా, సిమెంట్ లైనింగ్ కారణంగా భూగర్భ జలాలు తగ్గిపోయి బోర్లు ఎండిపోతున్నాయని రైతులు ముందుగానే ఆందోళన వ్యక్తం చేసినప్పటికీ, ఆ సూచనలను పట్టించుకోలేదని విమర్శలు ఉన్నాయి. కొన్ని ప్రాంతాల్లో కాలువలు దెబ్బతినడంతో నీరు బయటకు పారిపోవడం, మరికొన్ని చోట్ల నీరు నిల్వ ఉండి భూములు నీటితో నిండిపోవడం వల్ల రైతులు ద్వంద్వ నష్టాన్ని ఎదుర్కొన్నారు.

మొత్తం ఈ పనులపై సుమారు రూ. 3,800 నుంచి 3,900 కోట్ల వరకు ఖర్చు చేసినట్లు అంచనా. అయితే పనుల నాణ్యత లోపం, పునరుద్ధరణ అవసరం, తిరిగి పనులు చేయాల్సిన పరిస్థితులు ఏర్పడటంతో సుమారు రూ. 3,000 కోట్ల మేర ప్రజాధనం వృథా అయిందని ఇంజనీరింగ్ నిపుణులు మరియు రైతులు ఆరోపిస్తున్నారు.

ఇది ఒక్క హంద్రీ–నీవా ప్రాజెక్ట్‌కే పరిమితం కాలేదు అనే విమర్శలు కూడా ఉన్నాయి. గతంలో పురుషోత్తపట్నం ఎత్తిపోతల పథకం పైపులు విరిగిపోవడం, పట్టిసీమలో అక్వెడక్ట్ కూలిపోవడం, పోలవరం కుడికాలువ నిర్మాణ లోపాలు, విజయవాడ కనకదుర్గ ఫ్లైఓవర్ స్థంభం కూలిపోవడం వంటి ఘటనలు కూడా ప్రభుత్వ నిర్మాణాల నాణ్యతపై ప్రశ్నలు లేవనెత్తుతున్నాయి.

ఈ పరిణామాలన్నీ కలిపి చూస్తే, భారీ ఖర్చుతో చేపట్టిన ప్రాజెక్టులు ఆశించిన ఫలితాలు ఇవ్వకపోవడం, నాణ్యతా ప్రమాణాలు పాటించకపోవడం, రైతులకు నష్టం కలగడం వంటి అంశాలు ఇప్పుడు పెద్ద రాజకీయ, సామాజిక చర్చకు దారి తీస్తున్నాయి. ప్రజాధన వినియోగంపై పారదర్శకత, బాధ్యత ఎంత ముఖ్యమో ఈ ఉదాహరణ స్పష్టంగా చూపిస్తోంది.