భారత రాజ్యాంగంలోని 73వ సవరణ ద్వారా గ్రామీణ ప్రాంతాలకు స్వయం ప్రతిపత్తి కల్పిస్తూ 1993 ఏప్రిల్ 24 నుండి అమలులోకి వచ్చిన ‘పంచాయతీరాజ్ వ్యవస్థ’ నేడు 33 ఏళ్లు పూర్తి చేసుకుంది. ప్రజలకు స్వశక్తిని కలిగించడం, స్థానిక సమస్యలకు స్థానికంగానే పరిష్కారాలు కనుగొనడం ఈ వ్యవస్థ ప్రధాన లక్ష్యం. అయితే, ఆంధ్రప్రదేశ్లో నేడు జరుపుకుంటున్న ఈ ఉత్సవాల వేళ క్షేత్రస్థాయిలో పరిస్థితి మాత్రం అత్యంత ఆందోళనకరంగా ఉంది. ప్రచారం ఆకాశమంత, ఫలితం మాత్రం శూన్యం అన్నట్టుగా కూటమి ప్రభుత్వం కొనసాగుతోందనే విమర్శలు వెల్లువెత్తుతున్నాయి.
గత ఐదేళ్లలో వైఎస్ జగన్మోహన్ రెడ్డి పాలనలో రాష్ట్రం ‘గ్రామ స్వరాజ్యం’ దిశగా అడుగులు వేసింది. పేదవాడి గడప వద్దకే 540కి పైగా ప్రభుత్వ సేవలను అందించేలా 15,004 గ్రామ/వార్డు సచివాలయాలు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. సుమారు 1.35 లక్షల మంది శాశ్వత ఉద్యోగులు, 2.60 లక్షల మంది వాలంటీర్ల ద్వారా పాలనను ప్రజల ముంగిట నిలిపారు. రైతుల కోసం 10,778 రైతు భరోసా కేంద్రాలు, గ్రామీణ ప్రజలకు మెరుగైన వైద్యం కోసం 10,132 విలేజ్ హెల్త్ క్లినిక్లు, విద్యా రంగంలో ‘నాడు-నేడు’ ద్వారా విద్యా సంస్థలను ఆధునీకరించారు. ఈ వ్యవస్థలన్నీ పల్లె ప్రజల జీవన ప్రమాణాలను పెంచాయి.
అయితే గతంలో ఉపాధి హామీ అమలులో అగ్రగామిగా ఉన్న ఆంధ్రప్రదేశ్, ప్రస్తుత చంద్రబాబు కూటమి ప్రభుత్వ హయాంలో, ముఖ్యంగా ఉప ముఖ్యమంత్రి పవన్ కళ్యాణ్ పరిధిలో—భారీ క్షీణతను నమోదు చేసిందని విమర్శలు ఉన్నాయి. 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో పనిదినాలు ఏకంగా 23.2 శాతం పడిపోయాయి. 100 రోజుల పని పూర్తి చేసిన కుటుంబాల సంఖ్య 57.6 శాతం తగ్గింది. రాష్ట్రంలో 4.58 లక్షల జాబ్ కార్డులు, 12.33 లక్షల మంది కార్మికులు వ్యవస్థ నుండి తొలగించబడ్డారు. కేవలం కొత్త ఫ్రేమ్వర్క్ పేరుతో పనుల సంఖ్యపై ఆంక్షలు విధించడం వల్ల పేద కూలీల ఆదాయం ఏడాదికి సగటున రూ. 1,574 మేర తగ్గింది.
గ్రామీణ మౌలిక సదుపాయాల విషయంలో కూటమి ప్రభుత్వం తీవ్రంగా విఫలమైందనే ఆరోపణలు ఉన్నాయి. పదేళ్లు నిలవాల్సిన రోడ్లు మున్నాళ్ల ముచ్చటగా మారుతున్నాయి. అనేక ప్రాంతాల్లో రోడ్లు వేసినా స్వల్ప కాలంలోనే గుంతలతో నరకప్రాయంగా మారుతున్నాయి. దీంతో రోడ్ల నిర్మాణంలో నిధుల దుర్వినియోగం జరిగిందనే అనుమానాలు వ్యక్తమవుతున్నాయి. అధికారుల పర్యవేక్షణ లోపించడం, నాణ్యత నియంత్రణ లోపించడం వల్ల ప్రజాధనం వృథా అవుతోందని ప్రజలు మండిపడుతున్నారు.
‘స్వచ్ఛ ఆంధ్ర’ అంటూ ప్రభుత్వం చేస్తున్న ప్రచారం కాగితాలకే పరిమితమైందనే విమర్శలు వినిపిస్తున్నాయి. గతంలో కోట్లాది రూపాయలతో నిర్మించిన చెత్త నుంచి సంపద తయారీ కేంద్రాలు నేడు అనేక చోట్ల నిరుపయోగంగా మారాయి. వీటిని నిర్వహించడంలో లోపాల వల్ల ఊరి చివర చెత్త పేరుకుపోయి వ్యాధులు వ్యాపించే ప్రమాదం పెరుగుతోంది.
ప్రతి గ్రామాన్ని స్వచ్ఛంగా మార్చాలనే లక్ష్యంతో ప్రారంభించిన ‘స్వచ్ఛ రథాల’ పథకం కూడా సమస్యలను ఎదుర్కొంటోంది. ప్రారంభంలో అనేక రథాలు కేటాయించినా ప్రస్తుతం ఉపయోగంలో ఉన్నవి తక్కువేనని ఆరోపణలు ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా డ్రైవర్ల కొరత, నిర్వహణ లోపాలు ఈ పథకాన్ని ప్రభావితం చేస్తున్నాయి.
ఉపాధి హామీ నిధులతో 90 శాతం రాయితీతో ‘మినీ గోకులాలు’ నిర్మించుకోవాలని ప్రోత్సహించిన ప్రభుత్వం, ప్రస్తుతం రైతులను ఇబ్బందులకు గురిచేస్తోందనే విమర్శలు ఉన్నాయి. అప్పులు చేసి షెడ్లు నిర్మించుకున్న పేద రైతులకు నెలల తరబడి బిల్లులు అందడం లేదు. ఒక్క మండలానికి సుమారు రూ. 2 కోట్ల బిల్లులు పెండింగ్లో ఉన్నట్లు సమాచారం. మరికొన్ని చోట్ల గోకులాల నిర్మాణం పేరుతో నిధుల దుర్వినియోగం జరిగిందనే ఆరోపణలు ఉన్నాయి.
నేడు పంచాయతీరాజ్ దినోత్సవ వేడుకలు ఘనంగా నిర్వహిస్తున్నప్పటికీ, ఆంధ్రప్రదేశ్ గ్రామీణ వ్యవస్థ మాత్రం సంక్షోభంలో ఉందనేది కాదనలేని వాస్తవం. ప్రచారంపై ఉన్న శ్రద్ధ ప్రజల సమస్యల పరిష్కారంపై లేదని, అవినీతి మరియు అసమర్థ నిర్ణయాల వల్ల గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థ దెబ్బతింటోందని విమర్శకులు పేర్కొంటున్నారు. ఇప్పటికైనా ప్రభుత్వం స్పందించి క్షేత్రస్థాయిలో వాస్తవ ఫలితాల కోసం కృషి చేయాల్సిన అవసరం ఉంది.
